Geçen gün Dan Brown’un Sırlar’ın Sırrı kitabını okurken aslında tahmin ettiğim ama emin olmadığım bir bilgiye rastladım. Aslında farkında olmadan hepimizin düştüğü küçük bir zihin oyunu… Adı: Barnum etkisi.
Okudukça hem şaşırdım hem de biraz güldüm. Çünkü insan beyni gerçekten çok müthiş bir güç, ama bazen kendini kandırma konusunda da oldukça becerikli.
Barnum Etkisi Nedir?
Barnum etkisi aslında falcıların, burç yorumlarının ve internetteki “kişilik testlerinin” en büyük sırrı.
Çok genel bir cümle düşünün:
“Bazen kararsız olursunuz ama sevdiklerinize karşı oldukça cömertsiniz.”
Bunu okuyunca çoğumuz içimizden “Evet ya, bu tam ben!” deriz.
Ama aslında bu cümle neredeyse herkes için geçerli.
İşte Barnum etkisi tam olarak bu:
Genel bir ifadeyi, bize özel bir analiz gibi algılamak.
Beynimiz kendisi hakkında bir şey duyduğunu düşündüğünde hemen ikna olmaya çok yatkın.
Forer Deneyi: Hepimiz Aynı Teste İnanmışız
Bu konuyu ilk gösteren deneylerden biri psikolog Bertram R. Forer tarafından yapılmış.
Bertram R. Forer, “Forer etkisi” olarak bilinen ve bazen öznel doğrulama diye de adlandırılan psikolojik kavramı ortaya koymasıyla tanınan Amerikalı bir psikologmuş.
Forer öğrencilerine bir kişilik testi yaptırmış. Sonra herkese “kişisel analizlerini” vermiş. Öğrenciler de bu analizlerin kendilerine ne kadar uyduğunu değerlendirmiş.
Sonuç şaşırtıcı:
Öğrenciler değerlendirmeyi ortalama yüzde 85–90 oranında doğru bulmuş.
Ama küçük bir detay var…
Herkese verilen analiz aslında tamamen aynı.
Yani herkes kendisine özel yazıldığını düşündüğü şeyin aslında herkes için geçerli olduğunu fark etmiyor.
Bugün internette gördüğümüz pek çok kişilik testi, hatta bazı burç yorumları da aslında aynı prensiple çalışıyor.
Günlük Hayatta da Karşımıza Çıkıyor
Barnum etkisi sadece fal ya da astrolojiyle ilgili değil.
Reklamlarda, sosyal medyada hatta bazen insan ilişkilerinde bile karşımıza çıkabiliyor.
Mesela şöyle bir cümle:
“Sen gerçekten farklı ve özel bir insansın.”
Bunu duyunca insanın hoşuna gidiyor. Çünkü beynimiz kendi hikayesini duymayı çok seviyor.
Sonuç
Kısacası beynimiz bazen küçük oyunlara kolayca kanabiliyor.
Ama itiraf edelim…
Biri bize “sen özel bir insansın” dediğinde hoşumuza gidiyor.
Belki de bu yüzden falcılar, burç yorumları ve kişilik testleri hiç bitmiyor.
Şimdi ciddi ciddi düşünüyorum:
Ben de birkaç genel cümle ezberleyip fal bakmaya başlasam mı acaba?
Bir yanıt yazın